O’zbekiston sanoati va qishloq xo’jaligi front xizmatida

Sanoat korxonalari qisqa vaqt ichida harbiy izga solinib, minomyot va avtomatlar, samolyot va tanklar uchun ehtiyot qismlari va boshqa harbiy qurollar ishlab chiqara boshladilar. Qishloq xo’jalik mashinalari ishlab chiqarayotgan Toshkent qishloq xo’jalik mashinasozligi zavodi harbiy qurollar ishlab chiqara boshladi. Andijondagi «Kommunar», «Stroymashina» zavodlarida samolyot va tanklarga kerakli mahsulotlar, Qo’qon shahridagi Oxunboboyev nomli tikuvchilik fabrikasi har-biy kiyimlar ishlab chiqaradigan bo’ldi. Toshkentlik sanoatchilar harbiy mahsulot ishlab chiqarishni yo’lga qo’yishda fidokorona mehnat qildilar. 1941-yil dekabri-gacha shahardagi 137 sanoat korxonalarining 64 tasi qurol-yarog’lar, front uchun zarur mahsulotlar ishlab chiqarishga kirishdi

Toshkentda zudlik bilan joylashtirilgan «Rostselmash» zavodi «Katyusha» va minomyot snaryadlari, aviatsiya zavodi jangovar samolyotlar, Kolchuginskdan keltirilgan kabel zavodi harbiy aloqa mahsulotlari yetkazib bera boshladi. /

Odamlar irodasiga bog’liq bo’lmagan yetishmovchi-liklar sezilardi. Yuk ko’taruvchi kranlar yo’q edi, maxsus asbob-uskunalar, elektr quvvatlari, ko’mir va neft kabi yoqilg’ilar, xom ashyo va boshqa materiallar yetishmas edi. 1941-yil 5—7-dekabr kunlari bo’lib o’tgan o’zbe-kiston Kompartiyasi Markaziy Qo’mitasining V plenu-mida respublika sanoatini harbiy izga solish, ko’chirib keltirilgan asbob-uskunalarni joylashtirish sohasidagi ish-larga yakun yasalib, korxonalarda qurol-yarog’larning muhim turlari — samolyotlar, tanklar, bronepoyezdlar, aviabombalar, to’p va zambaraklar, granatalar, minalar, snaryadlar ishlab chiqarishni keng miqyosda yo’lga qo’yish vazifasi ilgari surildi. Buning uchun yetarli dara-jada metall qirquvchi stanoklar va aniq o’lchovchi instrumentlar ishlab chiqishni tashkil etish, nodir metal-lar qazib olishni kuchaytirish hamda qora va rangli me-tallurgiya sanoatini yaratish, elektr energetika bazasini kengaytirish, neft qazib olishni 2—3 barobar oshirish, ko’mir qazib olishni kuchaytirish, yirik qurilish materi-allari ishlab chiqarish korxonalarini barpo etish, qisqa muddatda 30 ming malakali ishchilar tayyorlash tadbir-lari belgilandi.

Harbiy izga tushirilgan respublikamiz korxonalari ham anchagina kengaytirildi. «Tashselmash» zavodi, masalan, boshqa korxonalardan keltirilgan 438 stanok, 200 dan ortiq yuqori malakali ishchilar hisobiga kengay-di. Qodirov, Hakimov, Yusupov, Ismoilov va boshqa ustalar kunlik normalarini 200—300 foizga oshirib bajardilar. «Tashselmash» zavodi 1941-yilgi ish rejasini 240 foizga ado etdilar.

1943-yilda O’zbekistonning eng yirik gidroelek-trostansiyasi — Farhod GESi qurilishi boshlandi, quri-lish zarur materiallar va ishchi kuchi bilan ta'minlandi. Farhod qurilishi umumxalq qurilishiga aylandi, binokor-lik ishlari hashar yo’li bilan bajarildi. 10 oylik fidokorona mehnat natijasida Sirdaryo jilovlandi

Yoqilg’i sanoatini rivojlantirishga ham katta kueh va mablag’lar sarflandi. 1940-yil oxirlarida Ohangaron daryosi oqimidagi Qurama tog’ tizmasida dastlabki ko’mir qazib oladigan shaxta qurilgan edi. Urush davrida «Angrenugol» ko’mir konida yana uchta shaxta va ochiq usulda ko’mir qazib olinadigan kar'yer bunyod etildi. O’zbekiston va Qirg’iziston chegarasida Qizilqiya ko’mir koni foydalanishga tushirildi, o’ta issiqlik quvvatiga ega bo’lgan qo’ng’ir ko’mir qazib olindi. O’zbekiston ko’mir sanoati xodimlariga 1942-yilda respublikamizga kelishgan Donbass shaxtyorlari ko’maklashdilar

O’zbekiston Xalq Komissarlar Sovett 1942-yil 17-iyunda Bekobodda metallurgiya zavodi qurishga qaror qabul qildi. Ittifoq hukumati zarur materiallar, mablag’ bilan ko’maklashdi. Rossiya va Qozog’iston sanoat kor-xonalaridan ko’plab asbob-uskunalar keltirildi. Metallurgiya zavodini qurish butun respublika mehnatchilarining ishiga aylandi. Sanoat korxonalari zarur miqdorda mutaxassislar ajratishdi, kolxoz-sov-xozlar ishchi kuchi bilan ta'minladi. Zavod qurilishida 30 mingdan ko’proq kishilar ishtirok etdilar. Belorelsk, Dobryanka, Gur'yev, Makeevka zavodlaridan po’lat erituvchi mutaxassislar keldilar. Yuzlab O’zbekistonlik yigit-qizlar Ural va Sibirning sanoat korxonalarida mar-ten va prokat ishlarini o’rganib keldilar.

Kimyo sanoati rivojlandi. 1944-yil yanvaridayoq Gorkiy va Stalinogorsk kimyo kombinatlaridan ko’chirib keltirilgan uskunalar asosida qurilgan Chirchiq elektro-kimyo kombinatining ikkinchi navbati muhim kimyo mahsuloti—ammiak ishlab chiqara boshladi. 1943-yilda Quvasoy kimyo zavodi, Qo’qon superfosfat zavodi, Farg’ona gidroliz zavodi qurilib ishga tushirildi. Kimyo sanoati mahsulotlari salmog’i 1940-yilga nisbatan 1945-yilda 6,1 baravarga ko’paydi.

Aloqa xodimlari o’zbe-kistonning   Markaz   bilan,   respublika   rahbariyatining viloyat,  shahar,  tumanlar,  yuzlab  sanoat  korxonalari bilan   telefon   aloqasini   yo’lga   qo’ydilar.   Toshkent-Samarqand-Ashxobod,     Toshkent-Samarqand-Boku, Toshkent-Samarqand-Rrasnovodsk telefon liniyasi, ikki-ta Toshkent-Samarqand-Buxoro telefon aloqa yo’llari qurildi. 1943-yilda qurib ishga tushirilgan 500 kilometr-lik   telefon   yo’li   Toshkentni   Xorazm   viloyati   va Qoraqalpog’iston bilan bog’ladi. Yirik korxonalarning o’zlarida ham 50—100 o’rinli telefon stansiyalari qurildi. Natijada xo’jaliklarga rahbarlik qilish, ularga o’z vaqtida ko’maklashish ishlari yaxshilandi.

Pochta bo’limlarida ish hajmlari oshib bordi. Agar 1941-yilda O’rta hisobda bitta pochta xodimi tomonidan 50 ming xat-xabarlar jo’natilgan bo’lsa, bu ko’rsatkich 1942-yilda 74,5  mingga,   1943-yilda  —  77,5  mingga yetdi. Pochta xodimlari frontdagi jangchilar bilan ular-ning ota-onalari, rafiqalari, qarindoshlari O’rtasida aloqa bog’lovchi ko’prik rolini bajardilar,

Urush yillarida qurilish materiallari sanoati, to’qimachilik va poyabzal sanoati, oziq-ovqat sanoati, mahalliy sanoat tarmoqlarini rivojlantirish tadbirlari amalga oshirildi. Faqat 1943-yilda 12 ta yog’ zavodi, 3 ta paxta tozalash zavodi, 4 ta qand va 4 ta konserva zavodlari qurilib ishga tushirildi

Toshkent  temir yo’l  transportchilari  ko’chirib keltirilayotgan   korxonalarning   asbob-uskunalarini  va millionlab kishilarni G’arbdan Sharqqa, jangovar texni-ka va qurol-yaroqlarni Sharqdan G’arbga o’z vaqtida to’xtovsiz o’tkazib turish topshirig’ini bajardilar. Faqat 1941—1942-yillarda O’zbekiston temir yo’lchilari 2700 sostavdagi passajir poyezdlarini, ko’chirilgan korxonalar-ning asbob-uskunalari ortilgan

Qishloq xo’jaligining barcha bo’g’inlarida qafiy ish tartibi belgilandi. Eng kam miqdordagi majburiy mehnat kunlari 1,5 baravarga oshirildi, o’smirlar uchun ham 12 yoshdan boshlab mehnat kunlari belgilandi. Belgilangan miqdordagi mehnat kunlarini bajarish majburiy qilib qo’yildi.

Urush yillarida respublika dehqonchiligining struk-turasi keskin o’zgardi. Paxtachilikni asosiy tarmoq sifati-da saqlab qolgan holda don, qand lavlagi, kanop, pilla, sabzavot, poliz mahsulotlari yetishtirishni ko’paytirish tadbirlari ko’rildi. Birinchi navbatda ekin ekiladigan maydonlarni kengaytirish, irrigatsiya quvvatlarini oshirish ishlari yuksak sufatlar bilan olib borildi.

Urush yillarida mehnatkashlar chorvachilik, jun, qorako’l, teri yetishtirish, pillachilik jabhalarida ham fidokorona mehnat qildilar. Go’sht, yog’, sut, kartoshka, sabzavot va poliz mahsulotlari, meva tayyorlashda ko’rsatilgan g’ayrat-shijoat tufayli mustahkam oziq-ovqat bazasi yaratildi.

Urush yillarida ham paxtachilik qishloq xo’jaligining muhim sohasi bo’lib qoldi. Paxtakorlar jonbozlik bilan ishlaganlariga qaramay, 1942—1943-yillarda paxta tay-yorlash rejasi bajarilmay qoldi. Davlatga 1 ming tonna paxta kam topshirildi. Bunga bir qator oo’yektiv holatlar sabab bo’ldi: paxta ekiladigan maydonlar 1941—1943-yil-larda 927650 gektardan 625343 gektarga kamaydi; me-xanizatsiya vositalari yetishmasdi; mineral o’g’itlar, yoqilg’i kamaygan edi; yerni haydash, chopiq, sug’orish, irrigatsiya tarmoqlarini tozalash ishlarini o’z vaqtida muntazam olib borish uchun ishchi kuchi yetishmasligi-dan paxta yetishtirish agrotexnikasi yomonlashgan edi

O’zbekiston Kompartiyasi MQning 1944-yil aprel oyida bo’lgan X plenumi mazkur qarorni bajarishga doir tadbirlarni ishlab chiqdi. Kolxozlar tashkiliy-xo’jalik jihatdan mustahkamlandi, brigada va zvenolar qayta tik-landi. Donli ekin yetishtirishga o’tib olgan xo’jaliklar-ning anchagina qismi paxtachilikka qaytarildi. Kolxozchilar uchun eng kam miqdordagi majburiy mehnat kunlari soni yana oshirildi. Ittifoq hukumati O’zbekiston paxtakorlari uchun 2300 yangi traktor, 300 yuk avtomobili, 375 ming tonna mineral o’g’it va boshqa qishloq xo’jalik uskunalari ajratdi. 1944-yilgi paxta tayyorlash rejasi bajarildi, davlatga 1943-yilga nisbatan 325 ming tonna ko’p paxta topshirildi, 1945-yiIda ham paxta tayyorlash rejasi bajarildi.

Urush yillarida ishchilar bilan dehqonlar O’rtasidagi jipslik, o’zaro yordam yanada kuchaydi. Sanoat korxo-nalari kolxozlarni otaliqqa olib, ularga qishloq xo’jalik texnikalari, ehtiyot qismlar bilan yordamlashdilar. Shaharliklar qishloq xo’jalik mahsulotlarini yig’ishtirib olishda faol qatnashdilar. Kolxozchi dehqonlar esa sanoat sohasidagi umumxalq qurilishlarida faol ishtirok etdilar. Masalan, Farhod GESi qurilishining o’zidagina 70 mingga yaqin kofxozchi qatnashdi. O’zbekiston ishchilari va dehqonlari jipslashib, fidokorona ishlab, fashistlar ustidan qozonilgan g’alabaga salmoqli hissa qo’shdilar

Qishloq aholisining turmushi yanada og’irlashdi. Oziq-ovqat va sanoat mollarini me'yorlangan tarzda taqsimlash qishloq aholisiga joriy etilmadi. Ular ishlagan mehnat kunlari uchun deyarli haq ololmasdi. Ularga oziq-ovqat mollari matlubot kooperatsiyasi do’konlarida davlatga topshirilgan qishloq xo’jalik mahsulotlari miq-doriga qarab qafiy me'yorlangan miqdorda berilardi.

Aholini oziq-ovqatlar bilan ta'minlashni yaxshilash maqsadida sanoat korxonalari qoshida yordamchi xo’jaliklar tashkil etishga ruxsat berildi. Ularga vaqtincha foydalanish uchun 53 ming gektar yer ajratildi. Ishchi va xizmatchilar tomonidan yakka tartibda polizchilik ishlari bilan shug’ullanish keng tarqaldi.

Oziq-ovqat tanqisligi sharoitida pul tobora qadr-sizlanib bordi, chayqovchilik avj oldi. Muhtojliklarga qaramay sanoat va qishloq xo’jalik xodimlari g’alaba uchun, frontga ketgan farzandlari va erlari uchun fidokorona mehnat qildilar. Qiyinchiliklarga qaramay frontga ketgan jangchilarning oilalariga har tomonlama g’amxo’rlik qilindi, bolalari yasli va bog’chalarga joy-lashtirildi. Kolxoz va sovxozlar jangchilarning oilalariga oziq-ovqat, ekin ekish uchun yer ajratib berardi.


Muallif Admin
Klass! Íðàâèòñÿ